Het fundament onder de gevestigde orde is vergaan

Breno Machado

Bij de verkiezingscampagne in de VS zie je dat nogal wat kiezers zich afwenden van kandidaten die worden gerekend tot de gevestigde orde.

Dat fenomeen doet zich in veel westerse landen voor. Er is een gat in de politieke markt ontstaan waarin allerlei figuren springen die beweren een visie te hebben die perspectief biedt op een zonnige toekomst. Zolang we niet weten wat er werkelijk aan de hand is, kan iedereen roepen dat hij de waarheid heeft. Wat overkomt ons nou eigenlijk?

Om dat te doorgronden moet je evalueren wat in de loop van de tijd is ontstaan. Dan representeert A Theory of Justice (1971) van John Rawls de tijdgeest van toen. Een samenleving wordt op rationaliteit gebaseerd, mensen zijn autonoom en principieel gelijk. Sociale en evolutionaire betekenisgeving worden uitgesloten. Als er onenigheid is kunnen mensen bij rechtsinstellingen terecht. Iedereen moet daar dezelfde toegang toe hebben.

Een samenleving zonder sociale en evolutionaire betekenisgeving wordt een verzameling mensen die elkaar gebruiken.
Die benadering van een samenleving sloeg aan. In de jaren tachtig en negentig explodeerde het aantal advocaten en juristen. Westerse politiek is erin meegezogen. In onze Tweede Kamer werd het motto: vertrouwen is goed, begrijpen is beter. Maar vertrouwen staat in onze maatschappij voor het fenomeen dat als je iemand voor het eerst ziet je ervan uitgaat dat die doet of vindt wat hij zegt. Een samenleving waarin dat is verdwenen kan niet meer zijn dan een verzameling mensen die elkaar gebruiken. En je zag dat geld de maat der dingen werd, want daarin drukt de rationalist alle betekenis uit. 

In dezelfde periode waarin rationaliteit ging domineren werden mensen uitgenodigd van zichzelf uit te gaan. In de jaren zestig zag je hippies en later yuppies. Het emancipatiebeleid van de overheid deed z’n werk. Bedrijfskunde brak door. Daarin gaat de top uit van zichzelf, wordt rationaliteit gebruikt om doelen te bereiken en is meer verdienen synoniem met succes.

Facebook en Twitter passen bij een tijd waarin mensen van zichzelf uitgaan. Kennis doet er nauwelijks toe.

De Muur viel. Het westen concludeerde niet dat democratie superieur is boven dictatuur, maar dat markteconomie had gezegevierd over planeconomie. Uitgaan van jezelf en rationaliteit gebruiken werd dé trend. In deze tijd zie je ‘n effect ervan: Facebook en Twitter passen bij een samenleving waarin mensen van zichzelf uitgaan. Ze communiceren er ongeremd: wat ik denk, doe of vind zal iedereen weten en ik zeg dat zoals ik wil. Wie zich beledigd voelt stapt maar naar de rechter. Die kijkt naar de belediging vanuit ontstane rechtsregels en dan is een grondslag om je  beledigd te voelen moeilijk te vinden. De beledigde denkt al gauw: laat maar.

Alles wijst erop dat bedrijfskunde en economie in het hart zitten van wat is misgegaan.

Ons inziens hebben we met deze beschrijving de kern van de lopende crises in de westerse wereld te pakken. Het laat zien dat het fundament onder de gevestigde orde is vergaan. Dat wordt voelbaar nu immigranten sociale betekenisgeving in het hart van de politiek plaatsen, de opwarming van de aarde, verlies van biodiversiteit en verspilling ons dwingen evolutionaire betekenisgeving niet langer te negeren. Extreme verrijking van een klein aantal mensen wordt ervaren als unfair en de bancaire crisis woekert nog steeds. Alles wijst erop dat bedrijfskunde en economie in het hart zitten van wat is misgegaan, omdat ze uitgaan van rationele-zelfreferentiële betekenisgeving. Politici en journalisten zien dat niet omdat ze zich op dezelfde smalle basis van betekenisgeving baseren. En het recht moet de realiteit terugvinden.

Wat je in deze omstandigheden kunt verwachten is al decennia zichtbaar. De representanten van de gevestigde orde hebben gestudeerd, zijn getraind in rationaliteit en hebben enorme ruimte om van zichzelf uit te kunnen gaan. Ze laten dat overal zien, ook in organisaties die ze leiden. Een groeiend aantal mensen aan de voet van de samenleving heeft het met hen gehad. Ze zijn basic en vragen zich af: Zijn zij gek of ben ik het? Ze wenden zich af van de gevestigde orde, degraderen rationaliteit en daarmee feiten en argumenten; ze zoeken, zijn kwetsbaar. Kennis doet er nauwelijks toe. Dat weten zelfreferentiële politici ook. Ze springen in het gat dat is gevallen en gebruiken vormen van sociale betekenisgeving om hen voor zich te winnen. De gevestigde orde noemt het populisme. Is het alleen dat?

Wil je voortaan onze nieuwsbrief ontvangen?

4 reacties

  • Beste Wim , wellicht herinner je mij van je Rabobank tijd. In 1995 vertrok ik naar Australia en in 2001naar de VS waar ik na mijn pensionering in 2009 bleef wonen. Ik werd via LinkedIn op je artikel ” Het fundament onder de gevestigde orde is vergaan ” geattendeerd en las het met grote interesse zoals je zult begrijpen omdat Ik de Amerikaanse presidents verkiezingen van zeer nabij mee maak. Ook na het zorgvuldig lezen van jouw analyse blijf ik zitten met het begrijpen van het fenomeen Donald Trump. Donald Trump is een in de onroerend goed handel zeer rijk geworden entrepreneur die enige tijd een eigen TV show had maar ook een reeks van business fiasco’s heeft gekend . In mijn optiek volstrekt onbetrouwbaar maar wel een exponent van de gevestigde orde . Hoe kan het zijn dat deze man de ” Blue collar white American ” zodanig begeesterd dat hij nu vrijwel verzekerd is van de nominatie van de republicaanse partij voor de komende presidents verkiezingen. Het fenomeen Bernie Sanders is vanuit je analyse goed te begrijpen . Een socialist wat hier sterk buiten de gevestigde orde is , maar wel met een coherente visie die aanslaat bij hen die zich verraden voelen door de gevestigde orde . Het interessante is dat er een overlap is tussen de kiezers van Sanders en Trump . Voor Sanders kiezers is Trump het alternatief als Sanders niet de kandidaat wordt en omgekeerd . Natuurlijk zou je antwoord kunnen zijn dat Trump welliswaar gevestigde orde is maar niet gevestigde politieke orde . Maar dat verklaard toch niet dat zijn volgelingen juist in hem iemand zouden moeten herkennen ” who takes them for a sucker ” ! Laat je licht nog eens schijnen ,

    Met vriendelijke groet ,

    • Beste Cor,

      Leuk weer iets van je te horen. Nu je vraag. Het kan niet heel kort, maar ik doe mijn best het zo kort mogelijk te houden.

      Ik kijk vanuit betekenisgeving naar de ontwikkeling van samenlevingen dus ook van de Amerikaanse. Ik neem waar dat tal van mensen in die samenleving steeds meer uitgaan van zichzelf, steeds zelfreferentiëler zijn geworden. Ze worden lid van een groep als dat henzelf voordeel brengt, niet omdat ze het ergens met elkaar over eens zijn. De Tea Party beweging binnen de Republikeinse Partij is er een voorbeeld van. Zo’n groep toont naar buiten sociale samenhang als ze een andere groep kunnen aanwijzen van wie ze nadeel verwachten. Trump noemt dan Mexicanen, Islamieten. Ze zien genoemden als uitbuiters of bedreiging en pas als ze zeker weten dat ze er zelf voordeel van hebben mogen ze komen of blijven. Anders gezegd: zelfreferentiële mensen gebruiken groepsvorming binnen sociale betekenisgeving als ze denken dat dit hen een betere positie of ander voordeel geeft.
      Donald Trump is gericht op, verzamelt dat soort mensen. Hij gebruikt de taal en de beelden die zij gebruiken, de media versterken dat omdat het hoge kijkcijfers geeft. Het is intussen een forse massa mensen geworden.

      Deze beweging speelt niet alleen in de VS. In Nederland borduren Wilders en Zijlstra van de VVD ook op het stramien van zelfreferentialiteit. De cohorte van Wilders vraagt een andere taal dan de cohorte van Zijlstra. AFD in Duitsland gebruikt deze vormen van betekenisgeving in de stijl van Zijlstra met hier en daar een uitschieter als bij Marine Le Pen. Die volgt in Frankrijk de lijn van Wilders en gebruikt haar eigen taal en stijl om haar cohorte kiezers te bereiken. Wezenlijk is dat je steeds de basis onder die bewegingen herkent als gedomineerd door zelfreferentiële betekenisgeving. De taal en stijl is aangepast aan de cohorten. De grondslag onder de uitingen van al deze politici verschilt niet. En die cohorten groeien vanwege de angst die deze politici zaaien en die de media versterken.

      Nu Sanders. Sanders protesteert tegen de doorgeschoten zelfreferentialiteit van de gevestigde orde, vanuit rationeel/sociale vormen van betekenisgeving. Hij legt de vinger op issues die laten zien dat en waarin de gevestigde orde is doorgeschoten: in eigen belang. Hij komt met een veranderprogramma dat bij zijn rationeel/sociale vorm past. Jeremy Corbyn in Groot Brittanië zit op de zelfde lijn. Het bijzondere is dat veel leden van de gevestigde orde denken dat ze ook rationeel/sociaal zijn, maar intussen heeft die gevestigde orde een maatschappij laten ontstaan waarin de combinatie zelfreferentialiteit/rationaliteit sterk is opgekomen en tot issues heeft geleid die Sanders en Corbyn adresseren. Het is dramaturgisch sterk van Sanders om zichzelf socialist te noemen, omdat hij daarmee een eigen ruimte schept binnen de gevestigde orde waar hij ook zelf toe wordt gerekend.
      Omdat het Verenigd Koninkrijk een klasse maatschappij is zie je de media daar – in het bijzonder de BBC – tegen Corbyn te hoop lopen zonder ook maar een keer op diens punten inhoudelijk in te gaan. Het verschil in maatschappij markeert vooral het verschil Corbyn – Sanders.

      Waarop vinden de aanhangers van Trump en Sanders elkaar en waarop walgen ze van elkaar? Eerst het walgen. De aanhangers van Trump en Sanders hebben een zeer verschillende oriëntatie. Mensen met een rationeel/sociale oriëntatie walgen van mensen met een oriëntatie als die van Trump en zijn aanhang. Mensen van Trump en Trump zelf zullen naar de aanhang van Sanders kijken of die hen helpt. Zo niet dan besteden ze er nauwelijks aandacht aan.
      Alle aanhangers vinden elkaar op issues. De aanhang van Sanders omdat de issues laten zien dat Amerika op de verkeerde weg is. De aanhangers van Trump omdat op die issues voor hen voordeel is te halen.

      Met hartelijke groet,

      Wim

  • Helder en goed verhaal. Aardig om tegen een discussie in de gemeenteraad over verlenging AZC af te zetten.

  • Ik denk ook dat de invloed van facebook en twitter enorm zijn, de mensen zijn vergadermoe en daardoor niet meer bereid om fysiek als groepen bij elkaar te komen. De one liners regeren op bovengenoemde media. Iedereen is specialist op zijn / haar gebied.
    Op de middelbare landbouwschool hadden we een leraar die had toen al een definitie over specialisten die steeds meer zijn gaan gelden.
    Een all rounder: weet een beetje van een heleboel.
    Een specialist: Weet een heleboel van een klein beetje
    Een superspecialist: weet een heleboel van niets.
    Het aantal superspecialisten is de laatste decennia behoorlijk gestegen.

Laat een reactie achter