Ik zet de tv aan en zie op de BBC het nieuwe decor van Breakfast: grote schermen, veel technologie. Een presentator zit met z’n rug naar de kijker toe en praat tegen iemand die van een groot scherm afspat, ergens in Engeland. Die man zit in een ruimte waar beeldschermen in straten zijn geplaatst. Er is niemand achter een scherm te zien.

Het gesprekje met de presentator blijkt te gaan over de National Health Service en hoe zorg moet worden georganiseerd. Er is een nieuw plan, ontworpen door McKinsey en overgenomen door een Tory-minister. Het plan gaat ervan uit dat er meer geprivatiseerd moet worden om kosten te sparen. Die lopen teveel op. Het moet anders. Het standaardrecept van McKinsey – industrialisatie van dienstverlening – is uit de kast getrokken en roept veel weerstand op. Maar het wordt wel ingevoerd.

Ik denk aan tante Toos. Ze werd deze week 101. Ze wil al tien jaar afscheid nemen van het leven, maar ze mag niet. Ze wordt elke dag tegen haar zin gevoed. Ligt nu in een klein kamertje met een raam dat altijd dicht is. Alles wat haar dierbaar was is haar ontnomen. Ze is al zeker vijf jaar geen baas meer over haar leven. Als ze mee naar buiten gaat, de geur van bloemen ruikt en bloemen ziet is ze dankbaar, leeft weer even. Ze murmelt, maar dat doet er niet toe. Het is haar manier van verbinding hebben.

Ik denk aan Hans die in leven blijft en ervan geniet omdat hij chemo slikt die aanslaat. De pil die hij elke dag neemt kost 80 euro. Zijn levensverwachting is vrijwel gelijk aan die van een gezonde man.

Ik denk aan die mevrouw die graag zelf naar het toilet wilde blijven gaan. Dat kon met behulp van een beugel aan de muur. Er kwam iemand voor een indicatie. En er kwam iemand om te kijken hoe de beugel geplaatst moest worden. Er moesten formulieren worden ingevuld, veel formulieren. Het zou 480 euro kosten. En de doorlooptijd zou maanden zijn. Bij de Gamma haalde haar zoon de beugels, voor 40 euro. Hij vroeg Piet, die ze voor zijn moeder monteerde. Die deed dat voor 40 euro. Het zijn zuivere productiekosten. Conclusie: de zorg is bij ons inmiddels zo georganiseerd dat de organisatie rondom zo’n beugel 400 euro kost. Het zijn transactiekosten. In experimenten van het Ministerie van Volksgezondheid wordt gevraagd efficiënter bezig te zijn, de productiekosten te verlagen. Te kijken of die 80 voor 10% minder kan. De kosten van organiseren – die andere 400 euro – laten we zo ongemoeid. De echte vraag is allang niet meer of het produceren efficiënter kan, maar of het effectiever georganiseerd kan worden. En dat kan, er is vanuit dat oogpunt heel veel mogelijk. 30% kwaliteitsverbetering – waaronder forse verlaging van kosten – is minimaal haalbaar.

Effectiviteit begint met de vraag: waar staat zorg voor? Als je denkt aan zorgen denk je niet op de eerste plaats aan een gemeente of zorginstelling, maar aan familie en vrienden. En of de relatie met hen zo goed is, dat zij voor je zorgen als je het zelf niet meer kunt of aankunt. Zorg gaat over leven, daarvan nog een beetje kunnen genieten. Zorg gaat op de eerste plaats over troost, dan pas over medicijnen, daarna pas over technologie. Sophisticated medische technologie past bij, voegt toe als sociale zorg niet kan helpen. Institutionele zorg kan passend zijn, bijvoorbeeld als een mantelzorger het even niet meer aankan.

Een wandeling in een rolstoel geduwd door iemand die om je geeft tussen het jonge groen en het fluitekruid is de kern van zorg. Tv-presentatoren en technocraten die te midden van systemen die technologische vooruitgang ademen, of industrieel denkende organisatieadviseurs kunnen vanuit die omgeving en vanuit hun financiële benadering de kern van zorg niet raken. Ze brengen ons af van waar het om gaat: betrokkenheid, hulp en troost op het moment dat iemand in zijn of haar context daarom vraagt. Een systeem, een institutie kan dat moment en die omstandigheden nooit herkennen. Alleen betrokken mensen kunnen dat.

Wim van Dinten

“Die zakken van de gemeente, wat kosten die precies?”
“Elf euro.”
“En die van u?”
“Zeven euro.”
“Dan maakt u nog flink winst. Bent u niet gewoon een zakkenvuller? Ha, ha … ahum … pardon.”
“Er belandt niets in mijn zak, ik geef het allemaal aan werkloze vuilnismannen. Sinds iedereen zelf zijn afval naar een van de 62 perrons moet brengen en er nog maar een klein beetje restafval overblijft zijn de diensten gehalveerd.”
“Maar u dupeert wel de nog werkende vuilnismannen, die worden betaald uit de opbrengsten van de legale vuilniszakken.”
“Die krijgen hun geld toch wel. Waar het mij om gaat is de onnozelheid van deze regeling. We hebben toch ook gezien dat als je schepen laat betalen voor de hoeveelheid afval die ze in de haven afgeven, de meeste het gewoon in zee dumpen. In 2004 is dat weer teruggedraaid, maar de overheid blijft proberen het gedrag van burgers te manipuleren met financiële prikkels om de kreukels in hun eigen beleid glad te strijken. Terwijl in de praktijk blijkt dat ‘the wisdom of crowds’ altijd alternatieve routes vindt.”
“Ja, die biedt u zelf aan!”
“Denkt u dat ik de enige ben? In sociale wijken is een complete vuilniszakkenmaffia ontstaan, met zakkenmakers en zakkenrollers tot in China en Turkije. De zakken worden verspreid via nachtwinkels en werkeloze drugsrunners. Zakkenlopers noemen we die. Ze zijn vaak erg agressief. Ik bied een veilig en sociaal alternatief.”
“Dat klinkt als het argument van de wapenhandelaar: als ik het niet doe dan doet iemand anders het wel en ik ben tenminste fatsoenlijk.”
“Dat is een volkomen kromme vergelijking, er is niets gevaarlijks aan een vuilniszak.”
“Nou, je kunt er iemand toch mee laten stikken? Of met een rol kan je een flinke klap uitdelen.”
“Dit is nou precies het probleem met jullie journalisten. Je moet verder kijken dan die zakken van de gemeente. Dat is slechts het staartje. Laatst kocht ik een koptelefoontje, je weet wel, een paar van die dopjes voor in je oor en een minuscuul snoertje. Daar zitten gewoon vier verpakkingslagen omheen, waarvan de buitenste van keihard plastic waar je je vingers zo aan open snijdt. Er kunnen wel vijftig koptelefoontjes mee verpakt worden. Of je besluit om een keer de door de overheid zo vurig gewenste ‘eigen verantwoordelijkheid’ te pakken en je kiest voor scharrelvlees. Dat ligt in het dramaturgisch groene styrene bakje gewoon nog door te scharrelen, zo groot is het. En wat dacht je van de plastic bak waarin de Lidl Waldorfsalade verkoopt? Dat zou gewoon een mensenleven mee kunnen gaan.”
“Nou, dan koop je dat toch niet?”
“En wat is dan het alternatief? Ik kan niet meer met mijn kannetje naar de melkboer of met een tupperwarebakkie naar de groenteboer en de gemiddelde Nederlander heeft het veel te druk om zelf Waldorfsalade te maken. Bovendien weet eigenlijk niemand precies wat er in gaat, maar dat terzijde.”
“Ik maak het wél zelf, met selderij, appel, rozijnen en walnoten. En soms wat blauwe kaas, dat heb ik afgekeken van Jamie Oliver.”
“Zie je hoe makkelijk het is om af te dwalen? Die hele vuilniszakkenfraudeaffaire is de uitkomst van een overgereguleerde samenleving die domweg veel te veel afval produceert. Dan moet je bij het begin beginnen: bewustwording. Het gaat over het tempo waarin we leven, hoe vanzelfsprekend we het vinden dat een ander ons afvalprobleem oplost. We moeten als burgers zelf weer manieren vinden om ons afval te beperken. Niet omdat de overheid het roept of ons probeert te dwingen, maar omdat we het echt zelf willen. Dan komen we ook hiervoor zelf wel met allerlei alternatieven. Dan gaan we aan de slag met onze manier van opvoeden, ons onderwijs. En natuurlijk gaat het ook om dingen die we zelf niet direct kunnen beïnvloeden en waar de overheid voor moet zorgen. Maar wat doen wij? Wij richten ons op vuilniszakken. We zijn de verbinding met de realiteit kwijt.“
“Maar die supermarkt dan die alles verpakt om er een streepjescode op te kunnen zetten? Dat levert pas veel afval op. Dat is toch ook realiteit?
“Daar ga je weer, oude wijn in nieuwe zakken. Je begint gewoon opnieuw, zakkenwasser.”

Rick Dekker

Ze communiceren met e-mail, gsm, chatten, twitteren. Ze kopen en verkopen via internet, beschikken over de laatste technische snufjes. De tv staat alleen aan als er iets is dat ze willen zien. En anders nemen ze het programma wel op als het niet uitkomt in hun schema. Ze volgen de politiek op afstand, vinden er wat van, wisselen met vrienden en collega’s uit wat ze meemaken. Ze zijn op de hoogte van alles, niet door een krant te lezen – een abonnement hebben ze niet – maar door permanente communicatie met iedereen die ze kennen of volgen. Een opdracht of nieuwe lead nemen ze aan op hun gsm. Het nieuwste product is een uitnodiging met foto verstuurd via WhatsApp. Lokaal is waar je leeft, de markt waarop je je richt is internationaal.

Ze zijn zzp-er of hebben een baan die hen veel faciliteiten biedt. Ze denken in relaties, netwerken en wat het betaalt. Ze denken niet in carrière. Loyaliteit aan het bedrijf waar ze werken zegt hen weinig: organisaties beschouwen ze als pleisterplaatsen. Ze leven een dynamisch leven of trekken zich terug om te kunnen genieten van de kwaliteit van hun leven en werken dan voor zover nodig is. Ze zijn hooguit 50, hebben twee, maximaal drie kinderen. Ze zijn zelfreferentieel en open en rationeel. Hun ouders wonen op zichzelf of zijn in een tehuis ondergebracht.

Nobelprijswinnaar Coase meldde in een artikel in 1937 – The nature of the firm – dat een  organisatie alleen bestaansrecht heeft als de transactiekosten om een opdracht te verwerven of producten te maken lager zijn dan in de samenleving. Nu de transactiekosten in de samenleving dramatisch zijn gedaald vanwege technische mogelijkheden en steeds meer mensen hun leven daarnaar inrichten, worden organisaties gedwongen om hun transactiekosten te verlagen willen ze kunnen voortbestaan. Het coördineren van activiteiten door mensen in één gebouw onder te brengen is uit de tijd. En via een winkel etaleren wat je te bieden hebt is steeds meer een uitje voor de winkeltoerist die niet koopt maar kijkt en uiteindelijk op internet bestelt. Of de organisatie nou overheid is of een bank, een ziekenhuis of een school, of je diensten levert dan wel producten maakt, het maakt niet uit: elke organisatie groot en klein wordt erdoor geraakt.

Als je dit weet en de effecten ervan ziet – leegstaande kantoren, steeds meer winkelpanden die niet worden bezet, organisaties die nog steeds denken in loyaliteit van de medewerker en mensen coördineren door ze in één gebouw onder te brengen, steeds meer mensen die niet meer ‘passen’ bij de arbeidsmarkt, een vakbeweging die niet meer bij de tijd is, onderwijs dat niet op de beschreven ontwikkelingen heeft geanticipeerd, zorg die explodeert, druk op elke vorm van rechtspraak, teruglopende economie, een financieel stelsel dat niet meer past, mensen aan de voet van de samenleving – zoals agenten – die de rekening krijgen van politici, maar wel geacht worden de door diezelfde politici veroorzaakte beleidsrotzooi op te ruimen, onvermogen van politici om op fundamentele veranderingen te reageren, media die dagkoersen verslaan – dan weet je één ding zeker: de voorgestelde maatregelen van alle politieke partijen in Brussel en Den Haag gaan veel meer over handhaven van verouderde vormen van organisaties en organiseren, dan over hervormen: de rijken worden rijker, het milieu gaat achteruit, de armen worden armer. Er zal een nieuwe politieke en democratische orde ontstaan, met een volstrekt andere  organiserende elite.

Brussel gaat niet langer over vooruitgang, maar meer en meer over restauratie van wat duidelijk niet meer past. Elke Europese samenleving zal in opstand komen. De vraag is niet of, maar wanneer, hoe en waar die begint.

Wim van Dinten

Deze keer de meest recente suggestie om de fileproblematiek aan te pakken, maar nu zal ik eens proberen of ik het positief kan beëindigen, met wat alternatieven bijvoorbeeld. Wie overigens tot hier is gekomen en denkt al die negativiteit niet meer te kunnen verdragen raad ik aan voortaan de discussies te volgen op de LinkedIn groep “Iedereen elke dag plezier”.

Het idee is: geef geld aan spitsmijders. Een omkering van het onzalige eerdere idee van rekeningrijden, een soort spaarslapen. Nog steeds hebben we dan een land vol camera’s of GPS-trackers nodig die iedere beweging registreren. Op basis van je bewegingen word je uitgenodigd om mee te doen aan wat nu nog een experiment is. Je krijgt een budget, waarvan de toch gereden spitskilometers worden afgetrokken. Het restant krijg je belastingvrij gestort en kan oplopen tot 120 euro. Als ik met het OV reisde zou ik net zo lang weer met de auto gaan tot de uitnodiging binnen is. Dat zou waarschijnlijk gezien worden als een ongewenst gat in de regeling. Om dat dan weer te dichten moet geregistreerd worden wanneer ik me dan wel met mijn auto over het gesubsidieerde traject verplaats. Zo wordt het een premie om niet met het OV te gaan. En er zullen vast nog tientallen andere manieren verzonnen worden. Gaten die met meer techniek, controle en registratie gedicht moeten worden. Maar telkens zal het verkocht worden als een kleine aanpassing. En telkens weer zal de afweging gemaakt worden tussen die kleine aanpassing en het hele systeem. Precies zoals het nu dagelijks met de euro gaat.

Bottomline is dat je met die extra inkomsten vaster komt te zitten in een patroon van auto gebruik en reizen naar een plek om te werken waar je niet woont. Tegelijkertijd zullen door de in de afgelopen tijd afgenomen files weer meer mensen de auto instappen. Anderen zullen alternatieve routes zoeken, waar weer anderen handige appjes voor zullen maken. Je gaat je afvragen of files eigenlijk wel zo slecht zijn voor de economie? Alleen al de industrie die er mee gemoeid is om oplossingen te bedenken, te be-lobbyen en te realiseren houdt volksstammen aan het werk. De nettowinst van Shell steeg vorig jaar met 54% tot bijna 31 miljard – paradoxaal genoeg omdat het voornaamste ingrediënt van hun product, olie, flink duurder is geworden. Zolang ze hun belasting in Nederland betalen maak ik daar geen punt van, lijkt het me bevorderlijk voor de economie. Dat doen ze toch wel, belasting betalen? In Nederland? Toch?

Het zou over iets heel anders moeten gaan. In de file staan is voor mensen zonder scholing in Zen-boeddhistische technieken een kwelling. De dagelijkse stress van te laat komen, de milieuvervuiling, de miserabele wetenschap dat je steenrijke oliemaatschappijen aan het sponsoren bent, de reisduur, de verkramping van je spieren, de leegte op de radio (sinds het verdwijnen van BBC World Service), dat is de misère van massaal en schaapachtig woon-werkverkeer. Files zijn dan slechts irritante horzels.

Echter, als we files gaan zien als symptoom van hoe we ons leven hebben georganiseerd, als we gaan zien hoe schizofreen we werk en leven gesplitst hebben, dan komen er heel veel andere mogelijkheden in beeld. Wat zou het bijvoorbeeld opleveren als je mensen meer eigen verantwoordelijkheid geeft, waardoor ze minder hoeven te vergaderen, andere werktijden kunnen kiezen, minder op een kantoor hoeven te zijn, dat meestal op een locatie staat die is gekozen voor uitstraling in plaats van bereikbaarheid? En als je organisaties weer in verbinding brengt met hun omgeving, zou het dan niet een vereiste worden om die omgeving ook te kennen als je er werkt? Misschien wil je er zelfs wonen?

Een beetje graven in zo’n klein onderwerp en je stuit op een lijn die uitkomt bij een leven vol controles als uiterste zaligheid. Alle gedrag voorspelbaar en programmeerbaar. Als je die lijn eenmaal te pakken hebt, zie je ook dat hij onhoudbaar is en dat stemt vrolijk. Dan krijg je alleen maar meer zin om in beweging te komen.

Rick Dekker.

Mark zat erbij en onderbrak Merel. Hij vond dat hij ook alle ruimte kreeg. Zijn baas zei het ook keer op keer, het stond ook in alle plannen. En het was aan hem en zijn mensen om zo stevig te zijn om die ruimte ook te nemen.

Merel vroeg of ze nog even verder mocht vertellen. Ze werden niet meer op kortetermijndoelen afgerekend, maar op ontwikkelingen die zich in de tijd voltrokken: kwamen er minder klachten van cliënten, werd de zorg beter, nam de kwaliteit van leven van bewoners toe, ging het ziekteverzuim omlaag, konden collega’s elkaar gemakkelijker vinden, werden problemen of ingewikkelde gevallen sneller en beter opgelost, werd er in teams van elkaars fouten en vragen geleerd en zag je de kwaliteit en competenties van medewerkers toenemen? En kwamen er ook weer meer cliënten die het prettig en goed vonden om aan hen zorg te vragen?

Merel vertelde enthousiast dat dit allemaal ontwikkelingen die niet van de een op de andere dag te maken zijn, maar ontstaan in een situatie waarin medewerkers naar bevind van zaken kunnen handelen. De ruimte die ze nodig hadden waarin die ontwikkelingen zich konden voltrekken, had te maken met dat zij zien wat er nodig is, en het zo kunnen regelen dat de benodigde zorg ook geleverd wordt. Dat verschilt per situatie, per cliënt, en je weet dat die variëteit essentieel is. De grote omschakeling voor haar was geweest dat de nieuwe bestuurder zei en meende dat zij en haar medewerkers in de situaties met cliënten het beste wisten wat er nodig was. Zij waren daar toch? Zij voelden zich met die mensen verbonden, zij hadden ook vaardigheden en zorginhoudelijke competenties geleerd die daarbij konden helpen? De bestuurder kon dat vanuit de bestuurskamer toch niet bepalen, hij was er niet bij, zij waren daarvoor opgeleid en in de wieg gelegd. Hij vertrouwde hen. Hij bleef de richting voor de organisatie aangeven en de ondersteunende eenheden erop toetsen of ze de zorgteams ook echt hielpen. En verder stond er weinig op papier aan vormvereisten of procedures. Ze waren er wel, ze konden gebruikt worden als ze hielpen. En anders hielpen ze dus niet. Merel vroeg of de ruimte bij Mark in de organisatie er ook zo uitzag.

Mark begon wat moeilijker te kijken. Hij was gewend aan oekazes met opdrachten van boven, implementaties van nieuwe structuren, tot op functieniveau van individuele medewerkers. En eisen over verantwoording die er al lagen voordat ze ergens aan begonnen. Hij vond het ook wel duidelijk, in ieder geval een stuk duidelijker dan werken op de manier van Merel en haar bestuurder. Maar tegelijkertijd kreeg hij bij z’n baas geen poot aan de grond als het anders moest. Laat staan dat hij hem op andere gedachten kon brengen.

Merel keek hem begrijpend aan:  “Dus jouw directeur zegt wel dat jullie ruimte hebben, maar die ontnemen ze jullie direct ook weer. Wij hebben hem, en we voelen hem. Het betekent ook dat ik serieus genomen wordt en in mijn inschattingen en waarnemingen vertrouwd wordt. Die kan ik niet meer op een opdracht of protocol afschuiven. Het is mijn verantwoordelijkheid. Het voelde eerst eng maar tegelijkertijd ook zo logisch en passend. Als ik het eerlijk zeg is je baas jouw probleem. Durf je dat onder ogen te zien?” Mark zweeg.

Tijdens de lunch kwam hij erop terug. Hoe kon hij zijn baas laten zien dat zeggen dat je ruimte geeft, zo heel anders is dan dat medewerkers ruimte hebben?
“Merel, kan ik mijn baas eens langs laten komen zodat hij zelf kan zien hoe jullie werken?”
“Graag”, zei Merel. “Ik wil ook wel een video maken, of jij komt langs en maakt er zelf een.”
“En kan hij jouw baas spreken?”
“ Vast wel, die doet dat meestal graag. Of geef je baas eens een case of boek hierover te lezen, dan is het wellicht minder confronterend en kan hij er ook over nadenken. Of ga er zelf mee aan de slag, verdiep je en verbreed je kijk en je manier van leidinggeven. En herken hoe je anderen mee kunt krijgen. Ze willen vaak ook, daar zit niet het probleem. Er is zoveel mogelijk. Wil je echt anders aan de slag?”
Mark knikte. Hij werd enthousiast. Maar inderdaad, wat wilde hij nou echt?

Imelda Schouten

Minister Leers wil de burgemeester van Giessenlanden verplichten om een Afghaanse vluchteling op zijn aanwijzing uit te zetten. Hij beroept zich op het feit dat de man verdacht wordt van oorlogsmisdaden. De burgemeester meldt dat het een collectieve beschuldiging betreft, die individueel getoetst zou moeten worden, wat na 14 jaar nog niet gebeurd is. Ze geeft aan dat de minister de juridische status van deze mensen moet veranderen, dat de bevolking in haar gemeente uitzetting niet zal pikken: zijn gezin blijft achter maar kan niet zonder hem. De minister brengt de openbare orde in gevaar. De burgemeester heeft de politie opdracht gegeven niet aan uitzetting mee te werken. Intussen hebben 40 andere burgemeesters zich op dezelfde manier uitgesproken.

Het patroon dat zichtbaar wordt is: als een minister de definitie van de situatie bepaalt, dienen anderen die te volgen. Dat wil niet zeggen dat de minister een inhoudelijk verhaal hoeft te hebben of dat zijn gedrag consistent hoeft te zijn. Het patroon: degene die de politieke macht heeft, bepaalt en eist van anderen dat zijn wil gevolgd wordt en haalt alles uit de kast om zijn zin door te zetten. Dat patroon kun je elke week herkennen in nieuwe gebeurtenissen. Je hoeft alleen maar de voorkant van de krant of de headlines op radio en tv te volgen.

Nog een ander patroon – dat het hiervoor genoemde patroon versterkt – wordt steeds duidelijker: naarmate elk departement meer regels geeft en daarbij gebruik gemaakt van de mogelijkheden van ICT, dringt ze steeds dieper door in organisaties, het leven van burgers en de haarvaten van de samenleving. Dat doet elk departement. Bij die detaillering en het ontbreken van discussie in regering en parlement om samenhang te bereiken, gaan regels en richtlijnen elkaar onherroepelijk tegenspreken. Dat wordt verergerd als elk departement stuurt op geld per project of transactie. De uitkomst is willekeur. Terwijl een rechtsstaat juist bedoeld is om willekeur tegen te gaan en te voorkomen.

In de praktijk betekent het dat je geen peil meer kunt trekken op de overheid. Burgers, de leiding van lagere democratische organen, ondernemingen en instellingen kunnen steeds moeilijker inschatten welke regel geldt en hoe de overheid zal beslissen. Ze worden angstig of nemen steeds minder initiatief, onzeker over reacties van de overheid. Raken ze in conflict dan worden ze gedwongen de rechter te zoeken. De toegang tot de rechter wordt echter ook moeilijker nu de griffierechten verhoogd worden. Voor de kapitaalkrachtige geen probleem, maar die zal alleen in beweging komen als hij verwacht dat hij wint. Recht wordt zo een wapen van de rijken. De willekeur neemt toe.

Zelfreferentialiteit is gaan domineren, je ziet het in allerlei vormen in het parlement, departementen, in de politiek in het algemeen. Een zelfreferentiële politicus zal alle middelen gebruiken die hij tot zijn beschikking heeft om zijn zin te krijgen. Als je het patroon herkent, kun je je aan een voorspelling wagen: het gezelschap in het Catshuis zal zo laat mogelijk haar voorstellen presenteren zodat de inleverdatum in Brussel – 30 april – dwingend wordt (in ieder geval als dwingend wordt verkondigd) en het parlement nauwelijks de tijd zal krijgen om tot een gewogen oordeel te komen, ervan uitgaande dat er voldoende leden zijn die zich inhoudelijk in de materie willen en kunnen verdiepen. Het ligt uitgeteld in de ring, met de democratie op apegapen.

Wim van Dinten

In oktober 2011, vlak nadat de pensioendam brak en de vakbondspolder onderliep, werd het langpotige duo Wijffels/Noten met emmers en lieslaarzen over de dijk gezet die inderhaast met waardeloos geworden caravans van gepensioneerden provisorisch was gedicht. Na twee maanden hozen constateren ze dat het water ze intussen door de bilspleet klotst. Met een volle broek zoeken ze moeizaam een veilig heenkomen in de kwelders achter de dijken. Aangezien niemand precies wist wat ze deden en ze uit angst voor lekken (me dunkt terecht in deze omstandigheden) geen aantekeningen maakten konden ze rapporteren wat ze wilden: de dijken waren reddeloos verloren. Als op commando zakten de overgebleven doordrenkte walletjes als zandkasteeltjes in het wassende water. Denkend aan de vakbeweging zie ik tientallen bondjes traag door oneindig laagland drijven.

Gelukkig wisten de heren raad met de situatie: er moet een nieuwe vakbeweging komen die dicht bij de mensen staat. “Uitgangspunt voor de Nieuwe Vakbeweging is de diversiteit en pluriformiteit die kenmerkend is voor de huidige arbeidsverhoudingen”, dus dat moet in het ontwerp meegenomen worden. “De Nieuwe Vakbeweging staat dichtbij mensen en is herkenbaar. Mensen met soortgelijk werk willen en krijgen ruimte en autonomie om zelf te bepalen hoe ze het werk, beroep en de arbeidsvoorwaarden vormgeven. [Da’s fideel] De Nieuwe Vakbeweging heeft als ambitie om een bijdrage te leveren aan het vermogen van mensen om zich in en door hun werk te ontwikkelen tot vrije, onafhankelijke individuen. […] Waar het uiteindelijk om gaat is dat mensen zich ontwikkelen naar hun mogelijkheden en zo een bijdrage leveren aan de samenleving. Door onderlinge solidariteit wil de Nieuwe Vakbeweging bijdragen aan deze menselijke waardigheid. […] Het organisatieprincipe is ‘bouwen van onderop’.” En zo kon op 3 december 2011 in Dalfsen weer een belangrijk besluit aan het rijtje ‘nastrevenswaardige-maar-helaas-niet-construeerbare-doelen’ worden toegevoegd.

Terwijl de opportunistische adviesnomaden Wijffels en Noten, elkaar op de rug slaand de zonsondergang tegemoet rijden, “Yes, another job well done”, staat de arme ietwat naïeve Jetta en haar wonderbaarlijk samengestelde team, het concept van de Nieuwe Vakbeweging uit te werken. Alsof je de problemen van de vakbeweging in deze tijd met conceptualiseren kunt oplossen. Het is zo 20^ste eeuws, zo voorbij. Ze beseft dat kennelijk, want ze is op zoek naar ideeën, die ze wil verzamelen bij de leden. Ze zal, net als de gemeenteraad in Rotterdam, slechts meningen oogsten. Pluriforme en diverse meningen, zonder enige cohesie. Het proces ziet ze als het oplossen van een vierdimensionale sudoku. Bestaat die dan? Een mooie formulering om te zeggen dat wat ze doet imaginair is.

Op de dag van de arbeid zal ze haar schaap met 19 poten (ik hou het liever bij organische metaforen) presenteren. Op 23 juni 2012 wordt de nieuwe vakbeweging opgericht en in de loop van het jaar zal het realistisch uitgedaagde dier, onder de verbijsterd toekijkende ogen van Jetta, langzaam in de modder van de droogmakerij wegzakken.

Rick Dekker

www.programvergelijking.nl

De nieuwe leider van de PvdA heet Diederik Samsom. In de analyses die ik over hem las kwam het profiel van een actievoerder naar voren. Dat dit een zwakte van hem was. Hij zou te gauw achter zijn eigen ideeën aangaan. In de Tweede Kamer werd dat al bij zijn eerste optreden tegen hem gebruikt door Stef Blok, de fractieleider van de VVD. Hij merkte bij een interruptie van Samsom op dat die met zichzelf in discussie was. Einde opmerking.

Maar is het wel een zwakte? Ik moest denken aan het belangrijke artikel van slechts 18 pagina’s, dat Downs in 1957 schreef: An Economic Theory of Political Action in a Democracy. Belangrijk omdat aan dat artikel tijdens de universitaire studie politicologie veel aandacht wordt besteed. In Leiden bijvoorbeeld is grofweg een kwart van de studietijd met dat artikel verbonden. Downs stelde dat politici niet de politiek ingaan om een maatschappelijk ideaal te verwezenlijken, maar uit ijdelheid en eigenbelang. Hij interpreteerde een democratie als een rationeel spel en drukte dat uit in te volgen regels. De opbrengst voor de politicus werd kwantitatief meetbaar in aantal zetels. De politicus zal strategieën volgen om zijn zetelaantal te vergroten zodat hij het voor het zeggen krijgt.

Omdat kiezers niet over volledige informatie beschikken over de meningen en daden van de politici, zullen politici een verhaal moeten hebben dat die losse issues samenhang geeft, zodat kiezers zich op grond van dat samenvattende verhaal een beeld vormen van welke politicus hun belangen het beste zal dienen. Downs stelt met nadruk dat dit verhaal geen ideologie is om een bepaalde groep te vertegenwoordigen, maar een rationeel ontwikkeld verhaal om zoveel mogelijk stemmen te krijgen.

Al ken je het artikel van Downs niet, na 50 jaar kun je in elk geval de invloed ervan herkennen. In kranten en op tv stellen journalisten en analisten aan politici steeds dezelfde vraag: wat is je verhaal? Bij de verkiezing van de PvdA-leider tot vervelens toe. De kandidaten hadden het dan over hun leiderschap en hun verhaal. Leg je je oor te luisteren in de Tweede Kamer, dan merk je dat vrijwel elk lid er een eigen verhaal op nahoudt.

Een partijprogramma is in deze tijd een opsomming van issues. De partij leent die van anderen als de partijtop denkt dat het stemmen oplevert. Het gaat niet om een principe, overtuiging of ideaal. Daar heeft Kok in 1995 in de PvdA afstand van genomen. Nu gaat het om het zoeken van een samenhangend verhaal voor die losse issues. Dat is voor een politieke partij net zo’n belangrijk punt als voor een kandidaat-partijleider. Kijk naar het CDA en je ziet het. Kijk naar de VVD en D66 en …..

Terug naar Samsom. Bij hem heb je het gevoel – net als bij de nieuwe PvdA-voorzitter Spekman – dat ze een ideaal hebben dat hen drijft, dat ze uit willen gaan van een principe: alles samen doen. Daarmee ben je er nog niet. Ook dan moet de fractie een goede strategie hebben. Mij heeft het steeds verbaasd dat politici in de oppositie – met Cohen voorop – riepen dat ze dit een slecht kabinet vonden dat met rampzalige voorstellen kwam en tegenover ditzelfde kabinet de strategie volgden: ja tenzij. Samsom heeft dat onmiddellijk veranderd in: nee tenzij. Dat is een eerste stap naar politieke integriteit die kiezers kunnen herkennen en toetsen. Maar de belangrijkste stap is een andere. Als Downs manier van kijken domineert, als zelfreferentialiteit zo alom aanwezig is in media, de Tweede Kamer, de toppen van departementen, banken en journalistiek, waarom zou het dan niet potentiële leden van alle politieke partijen domineren, waarom niet de samenleving?

Als zelfreferentialiteit de dominante oriëntatie in de samenleving is, kun je weliswaar integer proberen een sociaal principe het gewicht te geven dat het voor jou zou moeten hebben, maar de aanvliegroute zal moeten uitgaan van de heersende oriëntatiemix en dus ook van de toestand waarin die mix kon ontstaan. Dan is de ontstane infrastructuur van grote invloed geweest. Wil je die mix beïnvloeden, dan moet je met die infrastructuur aan de slag en de huidige democratische ordening op de schop nemen, het onderwijs anders inrichten, de overheid anders vormgeven, de zorg anders aanvliegen, enz.

De belangrijkste hervorming is dat politici worden geselecteerd die overzicht hebben. Die in staat zijn uit te gaan van de betekenis die mensen geven aan anderen en aan al wat leeft. Die dat in beleid uitdragen en in principes vastzetten die de basis vormen voor de uitvoering ervan. Pas dan kunnen mensen, burgers, ondernemers weer zelf een koers uitzetten, ontstaat een toestand waarin ze weer durven investeren. Die selectie van politici begint bij de erkenning dat de wijsheid daarvoor niet bij een paar mensen of bij het kader in een politieke partij zit, maar In The Crowd. Daar heeft Spekman in elk geval op vertrouwd en het gewicht ervan begrepen.

Wim van Dinten

Foto: Marie-Lan Nguyen/Wikimedia Commons

“Kgg, klik, piep…. welkom bij huisartsenpraktijk […] Luistert u goed naar dit bericht! [Tut, tut] Momenteel hebben wij assistenten overleg. U kunt om 11 uur weer bellen. Toets 1 voor dringende gevallen, toets 9 voor intercollegiaal overleg.” Mm, zelfs je collega’s achter de voice-response?! Om 11:05 bel ik weer, zelfde bericht. Ik ga door met mijn werk en om 12:15 schiet het plots door mijn hoofd (de gedachte dan hè, zo snel slaat de wanhoop nu ook niet toe). “Krrg, klik, piep.… welkom bij huisartsenpraktijk […] Luistert u goed naar dit bericht! [Jazeker] Momenteel hebben wij lunchpauze. U kunt om één uur weer bellen. Toets 1 voor dringende gevallen, toets 9 voor intercollegiaal overleg.” Laat maar, denk ik, vanmiddag moet ik er toch langs. Drie dagen geleden was ik ook in de buurt en werd ik bij het loket afgewimpeld met de mededeling dat men met andere zaken bezig was, dat gaat me niet weer overkomen. Om half vijf sta ik voor een gesloten loket. Maandag een nieuwe kans, zouden ze dan open zijn?

Ach, er wordt al zoveel geklaagd over dienstverlening die als product is geformuleerd, waardoor het systemisch afgehandeld kan worden. Je ziet het overal en steeds meer mensen zien het. Wat niet wegneemt dat het nog steeds in omvang groeit. Het doet me denken aan de Griekse mythe van Procrustes, de bedrieglijk behulpzame herbergier die vermoeide reizigers op de heilige weg tussen Athene en Elefsina een bed om te rusten aanbood. ’s Nachts ging hij aan de slag met hamers, tangen en zagen om de vermoeide reiziger passend te maken op zijn ijzeren bed. Wie te kort was werd uitgerekt en was je te lang dan moest er een stukkie af. Natuurlijk paste er nooit iemand, want hij had stiekem twee bedden van verschillende lengte. Maar dat was gewoon een beetje gemeen.

Je zou kunnen stellen dat systemische dienstverlening geen dienstverlening is. Het is een Procrustiaans aanbod. Een confectiepak, waarvoor jij op maat wordt gemaakt. Vooral het aanbod waar je niet of nauwelijks omheen kunt voelt dan alsof je uitgerekt of afgezaagd wordt.

Even iets actueels er tussendoor: in de VK (16-03-12) pleit PvdA prominente Ella Vogelaar voor een herziening van alle marktwerking. Zij weet uit eigen ervaring hoe het is om bij de enkels afgezaagd te worden. Als Samsom de PvdA er weer bovenop wil helpen zou hij duidelijk afstand moeten nemen van het Procrustiaanse beleid dat onder zijn voorgangers de wind in de zeilen had. Maar ik ben slechts een vermoeide, verdwaalde reiziger in het politieke landschap.

Het mooiste voorbeeld van Procrustiaans pragmatisme las ik van de week in een artikel in de Britse krant The Guardian. De Amerikaanse professor in de filosofie en bio-ethiek, Matthew Liao, werd overvallen door een storm van kritiek toen hij in een recente publicatie voorstelde serieus te kijken naar ‘human engineering’ in de strijd tegen antropogenische (door de mens veroorzaakte) klimaatverandering. Hij heeft – me dunkt niet onterecht – zijn vertrouwen verloren in hybride auto’s, led-lampen en internationale contracten om de uitstoot van schadelijke stoffen aan banden te leggen. Ook bij geo-engeneering heeft hij zijn bedenkingen: “It’s been suggested that we could alter the reflectivity of the atmosphere using sulfate aerosol so as to turn away a portion of the sun’s heat, but it could be that doing so would destroy the ozone layer, which would obviously be problematic. Others have argued that we ought to fertilize the ocean with iron, because doing so might encourage a massive bloom of carbon-sucking plankton. But doing so could potentially render the ocean inhospitable to fish, which would obviously also be quite problematic.”[1]

Aldus richtte Liao zich op het in zijn ogen enige overgebleven alternatief: sleutelen aan de mens. De out-of-the-box filosofische verkenningen leveren alternatieven als de vleespatch (zodat je een beetje misselijk wordt van het eten van vlees), kattenogen (minder licht nodig) en het verkleinen van mensen door ze genetisch te manipuleren. Vooral de wereldwijd als uitermate flatulent bekend staande Britten zouden door ‘cognitieve verbetering’ verleid kunnen worden om het aantal kinderen tot bijvoorbeeld twee te beperken. Als een Brits stel zou beseffen dat hun liefdesvrucht 160 keer zoveel broeikasgas produceert als een kind geboren in Ethiopië, dan zouden ze daar misschien vrijwillig toe overgaan. Hij benadrukt dat hij niet voor dwang is, ze kunnen ook kiezen voor drie dwergen of één basketballer. Zijn laatste suggestie betreft de actiebereidheid van mensen. Zijn redenering is dat het effect van een individu op het klimaat verwaarloosbaar is en dat ze daarom niet in actie komen. Door farmacologische vergroting van de empathische en altruïstische vermogens zou de bereidheid toenemen om als groep aan de slag te gaan. Uit tests is ook gebleken dat mensen onder invloed van het prosociale hormoon oxytocin eerder bereid zouden zijn om geld te geven aan vreemden. Door de methaanwolken heen ruik je het complot van bankiers.

Maar al met al begrijp ik de plotselinge verontwaardiging niet. Liam en zijn coauteurs zijn inmiddels uitgemaakt voor broeikasgas-uitstoot-verhogende rotte vis en ecofascisten, terwijl ze niets anders doen dan de lijn voortzetten waar we al decennia op zitten: Procrustiaanse oplossingen bedenken voor problemen die veroorzaakt worden door Procrustiaans denken.

Rick Dekker

Dan was er mevrouw Spies – minister van Binnenlandse Zaken – die in de Tweede Kamer vertelde dat ze met meel in de mond moest praten omdat woningcorporatie Vestia contracten voor financiële derivaten had afgesloten met geheimhoudingsclausules die ook door de Nederlandse regering moesten worden nageleefd of niet waren in te zien. Ze vraagt nieuwe wetgeving om deze blokkade op te heffen. Het is een staaltje dat banken menen een wereld op zich te zijn. En het laat zien dat de bestuurder van Vestia volledig de weg kwijt was: hoe kun je als top van een organisatie met een sociale en publieke doelstelling zover gaan dat je zulke contracten afsluit? Hebben de toezichthouders van Vestia geweten dat dit soort contracten werden afgesloten? Als ze het niet wisten, heeft hun wijze van toezichthouden gefaald en zijn ze incompetent. Zouden ze het wel geweten hebben dan laten ze zien dat ze zijn vervreemd van de doelstelling van een corporatie. Dat een minister zegt dat ze geblokkeerd wordt door contractuele clausules tussen organisaties, laat zien dat de leiding van organisaties in een positie is geraakt waarin ze de betekenis van wat zich afspeelt tussen mensen en organisaties kunnen bepalen, zonder dat die nog wordt verbonden met hoe de samenleving er tegenaan kijkt. Dat kun je leidinggevenden van organisaties verwijten, maar vooral politici, toezichthouders, wetenschappers, bankiers, juristen, accountants en organisatieadviseurs.

Je kunt de vervreemding van de realiteit van leidinggevenden en medewerkers van banken elke dag constateren. Ondanks de crisis is de luxe er niet weggeweest en de enorme verschillen met ‘buiten’ voel je als je er binnen bent. Enige uitzonderingen daargelaten spreken de meeste bestuurders en directeuren vrijwel uitsluitend in termen van financiële ratio’s en competitie met elkaar. Ook bij coöperatieve banken. De klanten zijn ver weg, middel voor het financiële resultaat. In de kredietverlening staan de intern opgestelde risico/rentabiliteits ratio’s centraal. Dat komt er bijvoorbeeld op neer dat een starter – zelfs met goede vooruitzichten en plannen – alleen een lening kan krijgen als hij een extra rentetoeslag (7%) betaalt. Iets soortgelijks: flexwerkers en zzp-ers kunnen geen hypotheek meer krijgen. Alle banken doen het, ook de coöperatieve, de hele sector doet het. De economie wordt zo door banken geknepen, niet op gang geholpen. De heersende bancaire toestand zegt veel over de toezichthouders: De Nederlandsche Bank en AFM.

Je ontmoet bankiers en merkt tegen hen op, dat banken in leven blijven door de Europese Centrale Bank (ECB) die langdurige en enorme liquiditeitssteun geeft, waardeloze obligaties van hen overneemt en de rente bewust laag houdt. Ze kijken je verveeld aan. Je merkt op dat door de rente laag te houden reserveringen en spaargeld nauwelijks de inflatie bijhouden. Je zegt dat pensioenfondsen erdoor in problemen zijn geraakt (en corporaties) en pensioenen zullen worden gekort. Dat dit mensen treft die part noch deel hebben aan het ontstaan van de problemen, terwijl jullie binnen banken doen alsof er geen bancaire crisis 2008 is geweest, die bovendien heftig doorloopt. Dat mensen dit als unfair ervaren. Dan wenden ze zich af. Ze zijn de arrogante gevangenen van hun paradijs.

Omdat geld voor hen centraal staat, lijkt het me gepast banken te verplichten een realiteitsfee in te voeren. Bijvoorbeeld: zolang de ECB banken steunt, worden ze gedwongen de salarissen van al hun medewerkers jaarlijks te korten met de initiële loonsverhogingen, plus een percentage gelijk aan de gewogen korting van de pensioenen. (Dus totale aantal x korting, gedeeld door het totale aantal.) De opbrengst ervan wordt via De Nederlandsche Bank gecontroleerd en opgehaald, zodat die ook weer ervaart waar banken voor zijn. Het geld wordt niet bij De Nederlandsche Bank of AFM gestald, maar bij een organisatie met gevoel voor realiteit die daar openheid van zaken over geeft en het geld over gemeenten verdeelt om in nood geraakte (pensioen)slachtoffers enige verlichting te bieden en starters een steun in de rug. Suggesties voor een organisatie die die rol kan vervullen zijn welkom.

Het totale bedrag dat zo wordt opgehaald compenseert bij lange na niet de kortingen op pensioenen, daar gaat het ook niet om. Het is geslaagd als bancaire medewerkers – in het bijzonder leidinggevenden – hun wereldvreemdheid en arrogantie verliezen en er weer blijk van geven verbonden te zijn met de realiteit.

Wim van Dinten