Gevraagd: overzicht

De Dow Jones is over 2011 met 6% gestegen. Dat is opmerkelijk of zelfs raar als je de kranten in Nederland leest: grote problemen in de Amerikaanse huizenmarkt, oplopende schulden, vrijwel niet teruglopende werkeloosheid, druk op het Amerikaanse politieke en monetaire systeem. Maar de beurs in New  York stijgt. Hoe kan dat?

Mijn antwoord is dat de winsten van het Amerikaanse bedrijfsleven goed waren. De bonussen stegen naar ongekende hoogten. Wat die beurs laat zien is dat ze uitgaat van aandeelhouderswaarde. Dat mag niet worden verward met zorg die mensen hebben over begrotingen van Amerikaanse overheden, laat staan over duurzaamheid of hoe de rest van de wereld tegen de VS aankijkt en de gevolgen daarvan. Als er cijfers bekend worden – bijvoorbeeld over werkeloosheid – worden ze op de beurs bezien vanuit het oogpunt van korte termijn vooruitzichten voor aandeelhouders en beurshandelaren.

De Amerikaanse beurs is een expressie van de Amerikaanse cultuur: bij alles wat je doet, gaat het om eigen belang. De mildste vorm is dat je jouw belang nooit uit het oog verliest. Pas als dat is zeker gesteld heb je iets voor een ander over. Je werkt met een ander samen als dat je eigen belang verder helpt, niet omdat je een visie deelt. Omdat die ander dat ook doet kun je alleen samenwerken als er een win-win spel ontstaat. De transactie die voorligt is dan het allerbelangrijkst. Is die gedaan dan vergeet je die. Je gebruikt elkaar, maar wel met begrip voor de ruimte die een ieder nodig heeft om z’n eigen gang te gaan: ook dat is eigen belang. Het ziet er bijvoorbeeld uit als: je komt een restaurant binnen en wordt alleraardigst geholpen. Totdat je betaald hebt. Dan ben je van de aardbodem verdwenen.

Natuurlijk is dit een generalisatie. Het gaat om de trend. Die is dat mensen in de VS steeds zelfreferentiëler worden, zich steeds meer concentreren op eigen belang. Je sluit bondjes met anderen vanuit dat oogpunt, er zit geen visie of concept onder. Het is herkenbaar in The Tea Party, het cluster dat binnen de Republikeinse Partij aan invloed wint. Zelfreferentialiteit is op haar hoogtepunt als iemand onbereikbaar wordt voor argumenten, feiten ontkent, alleen nog waarneemt wat er voor hem of haar toe doet, aan alles alleen nog betekenis verbindt vanuit zichzelf. Op consistentie kun je wel toetsen maar het zegt zo iemand niks. Hoezo consistent? Ik bepaal zelf wel wat iets voor mij betekent! Het ziet er vandaag voor mij anders uit dan gisteren en morgen is het weer anders. Dat mag toch? Proberen samen te werken met zulke mensen is als lopen in een cakewalk.

In die ontwikkeling van zelfreferentialiteit probeert President Obama nu al jaren iets voor elkaar te krijgen dat gebaseerd is op overzicht, lange termijn overwegingen, andere principes van betekenisgeving dan vanuit jezelf. Dat lukt niet erg, wat is te begrijpen. Hoe zou je met zelfreferentiële mensen een bondje kunnen sluiten op lange termijn overwegingen waar het eigen belang moeilijk of niet in is te herkennen? Hij was zo naïef te denken – en zeer velen met hem – dat iedereen te overtuigen is, terwijl de zelfreferentiële mens denkt: alles en iedereen heeft een prijs, ook ik.

Als je eenmaal herkent hoe zelfreferentialiteit betekenisgeving in Amerika domineert, zie je wellicht dat het de trend is in de hele westerse wereld, dus ook bij ons, bijvoorbeeld in de media. Ik hoorde Raoul Heertje aan de zeer conservatieve Dalrymple in Winteravondgasten meerdere malen vragen wat zijn belang is in wat hij doet. Dalrymple gaf daar geen antwoord op, kan dat niet, denkt zo niet. Hij verdedigt klassieke normen te vuur en te zwaard. Pas aan het eind – na aandringen – zei hij dat zijn belang is dat aanslaat wat hij zegt. Dat hij wil laten zien wat we in de samenleving kwijt raken. Dat hij daarin niet erg succesvol is, maar het accepteert als zijn rol. Dat was voor Heertje onbegrijpelijk en hij reageerde dan ook met ongeloof.

Kijk naar de Tweede Kamer. Wilders domineert thema’s die een concreet belang vertegenwoordigen voor grote groepen mensen: de hypotheekrenteaftrek moet blijven, zorg in natura voortzetten. Tegelijkertijd laat hij zelfreferentialiteit zien door kritiek op collectivistische vormgeving op allerlei terreinen, of het nu de Islam is, of collectivistisch ingestelde politieke partijen. Weg ermee. Wilders is voor rationeel getrainde bestuurders onbegrijpelijk, ondoorgrondelijk, niet aan te pakken. Hoe kun je nou niet consistent zijn en afzien van concepten en toch succesvol zijn? Maar in een zelfreferentiële samenleving is het niet nodig consistent te zijn, of te eisen dat thema’s in elkaars verlengde liggen.

Of neem onze regering: happy go lucky, fact free politics. Of die van Europa. Het beleid is een geëvolueerde uitwerking van Margareth Thatchers uitspraak. “Wat is een samenleving? Ik ken geen samenleving. Ik ken alleen individuen en families.” De huidige Europese leiders zeggen zelfs dat niet. Zij kennen alleen landen, organisaties en banken. We worden volgens hen bij elkaar gehouden door economie.

Bij alle lijstjes die verschenen over wat journalisten dit jaar nog steeds niet opmerkten of te weinig aandacht gaven, staat voor mij op nummer 1 “hoe zelfreferentialiteit andere betekenisgeving verdringt die bepalend is voor de kwaliteit van leven”. In het jaar 2012 en daarna, zal dat gemis steeds duidelijker worden. De komende jaren gaan we de effecten van zelfreferentialiteit doorzien en ervaren zo’n verlies aan kwaliteit, dat we in die trend niet verder willen en het een passend gewicht gaan geven. Dan ontstaan correcties die je nu al op ziet komen en gaan er klappen vallen.

Ik kijk uit naar de toekomst die aan de burgers van Europa is, omdat hun culturen tezamen meer betekenis schragen dan die op enig ander continent en voor de kwaliteit van leven bepalend is.

Happy New Year. Kop op.

Wim van Dinten